Przygotowanie zwierzęcia do zabiegu operacyjnego

Każdy zabieg chirurgiczny może wiązać się z ryzykiem wystąpienia komplikacji, powikłań czy nieprzewidywanych reakcji organizmu na leki – dlatego przed przystąpieniem do znieczulenia, tak ważne jest odpowiednie przygotowanie pacjenta. Zawiera ono w sobie m.in. Wywiad, badanie kliniczne, badania dodatkowe i bezpośrednie przygotowanie, tuż przed operacją.

Zwierzę zawsze powinno zostać przebadane – zarówno klinicznie jak i laboratoryjnie, natomiast badania te powinien poprzedzać szczegółowy wywiad.

Rozmowa z właścicielem i zadanie odpowiednich pytań jest niezbędna do ustalenia  przyczyny i oceny stanu zwierzęcia. Nie zawsze stan pacjenta pozwala na zebranie szczegółowych informacji – w takich sytuacjach należy ograniczyć się do najważniejszych kwestii: objawów, wcześniejszych problemów zdrowotnych, przyjmowanych leków, diety, otoczenia. Najważniejsze jest ustalenie:

1. Czasu rozpoczęcia obecnego problemu pacjenta;
2. Jak początkowo manifestował się problem;
3. Zmiany w przebiegu tego problemu (osłabienie/nasilenie/brak zmian).

Jeśli czas pozwala, należy rozpocząć zbieranie informacji szczegółowych. Podczas poszerzania wywiadu należy uwzględnić kwestie takie jak zaburzenia żołądkowo-jelitowe, możliwe zatrucia, nietolerancję wysiłkową, kaszel oraz występowanie drgawek. Cały zebrany wywiad pozwala na dobranie najbezpieczniejszych leków indywidualnie do pacjenta.

               Kolejnym ważnym krokiem jest badanie kliniczne, które obejmować powinno wszystkie układy organizmu. Ocenie podlega ogólny stan zdrowia zwierzęcia. W przypadku urazów wymagane jest również badanie neurologiczne oraz ortopedyczne. Przydatna w tym momencie staje się ocena stanu klinicznego pacjenta chirurgicznego (Skala ASA). Im pacjent oceniony jest wyżej w skali, tym wyższe jest ryzyko wystąpienia powikłań.

Status kliniczny	Stan zwierzęcia	Przykłady
I	Zdrowy , bez chorób. Wiek 6 tygodni – 5 lat.	Zaplanowane zabiegi, np. Kastracja, zabiegi stomatologiczne.
II	Zdrowy/łagodna choroba układowa/zlokalizowana choroba. Wiek poniżej 6 tygodni, powyżej 5 lat.	Np. Guz skóry, zwichnięcie rzepki, otyłość, ustabilizowana cukrzyca.
III	Poważna choroba układowa, Wiek poniżej 3 tygodni, powyżej 8lat.	Np. Gorączka, odwodnienie, szmery serca, anemia.
IV	Poważna choroba systemowa zagrażająca życiu. Wiek poniżej 3 dni, powyżej 10l lat.	Np. Niewydolność serca, niewydolność nerek, niewydolność wątroby, silna hipowolemia, pęknięcie pęcherza moczowego, skręt żołądka.
V + E (emergency)	Agonia, pacjent prawdopodobnie nie przeżyje dłużej niż 24h, niezależnie od przeprowadzonego zabiegu	Np. Wstrząs endotoksyczny, zaburzenia wielonarządowe, poważny uraz, sepsa.

Po ocenie stanu klinicznego pacjenta ustala się zakres badań laboratoryjnych. U zwierząt młodych,  zakwalifikowanych do I i II statusu klinicznego, często wystarczy oznaczenie hematokrytu, białka całkowitego, azotu mocznikowego we krwi lub kreatyniny w osoczu oraz ciężaru właściwego moczu.

U zwierząt powyżej 5 roku życia, nawet mimo zakwalifikowania do I i II stopnia, oraz zwierząt zakwalifikowanych do stopnia III-V należy wykonać całkowite badanie morfologiczne, biochemiczne i badanie ogólne moczu.

Wykrycie odchyleń w morfologii lub badaniach biochemicznych może zmieniać postępowanie chirurgiczne, rokowanie oraz opiekę pozabiegową.

Oprócz ww. Możliwości, pamiętać należy o :

• Pacjentach z nowotworami, które powinny zostać poddane badaniom w celu wykluczenia lub potwierdzenia obecności przerzutów (wykonanie zdjęć RTG, USG oraz biopsji węzłów chłonnych).
• Pacjentach z chorobami serca, którym zaleca się wykonanie zdjęć RTG klatki piersiowej, badanie USG serca oraz/lub EKG.
• Pacjentach po urazach, w przypadku których konieczne jest wykluczenie urazu płuc, odmy i przepukliny przeponowej, i w tym celu powinni oni zostać poddani badaniu radiologicznemu klatki piersiowej.

Wywiad, badanie kliniczne oraz badania dodatkowe są składowymi oceny ryzyka chirurgicznego i rokowania. Wyróżniamy rokowania:

• Doskonałe – minimalne prawdopodobieństwo powikłań, wysokie prawdopodobieństwo powrotu pacjenta do zdrowia po zabiegu.
• Dobre – wysokie prawdopodobieństwo powrotu do zdrowia z ryzykiem wystąpienia powikłań.
• Zadowalające – ryzyko wystąpienia poważnych, ale rzadkich powikłań, wydłużony powrót do zdrowia lub ryzyko braku powrotu do stanu z okresu przedoperacyjnego.
• Złe – w przypadku chorób ukrytych, wystąpienie ciężkich powikłań, przedłużenie powrotu do zdrowia, ryzyko zgonu podczas lub po zabiegu.
• Ostrożne – w przypadku wysoce różnorodnego lub nieznanego rezultatu ww. Składowych

Dodatkowo należy rozpatrzeć stosunek ryzyka zabiegu do jego potencjalnych korzyści oraz zapewnić możliwie najpełniejsze ustabilizowanie pacjenta  (poprzez wyrównanie niedoborów płynów, równowagi kwasowo-zasadowej oraz zaburzeń elektrolitowych, a także tlenoterapię).

               Duże znaczenie ma także współpraca z opiekunami i zaangażowanie ich w odpowiednie przygotowanie zwierzęcia, zwłaszcza przed zabiegami planowanymi. Należy zadbać o podstawową profilaktykę przeciwpasożytniczą zwierzęcia oraz o wykonanie szczepień, ze względu na to, że każdy zabieg chirurgiczny niesie ze sobą pewne konsekwencje, takie jak obniżenie odporności. Przyjmuje się, że odrobaczenie należy przeprowadzić na 1-2 tygodnie przed szczepieniem, po zaszczepieniu musimy zaczekać przynajmniej 2-3 tygodnie, zanim zostanie przeprowadzony planowany zabieg.

               Opiekunów należy uprzedzić o konieczności zaprzestania podawania pacjentom pokarmów, zazwyczaj 6 – 12 godzin przed rozpoczęciem znieczulenia. W ten sposób zapobiega się wymiotom w czasie operacji i po jej zakończeniu, a co za tym idzie, powstaniu zachłystowego zapalenia płuc.
                W niektórych przypadkach, np. Zabiegach operacyjnych jelita grubego, zaleca się głodówkę trwającą 48h przed zabiegiem. Zwrócić trzeba uwagę również na wiek pacjenta – u młodych zwierząt ograniczenie spożywania pokarmu nie powinno być dłuższe niż 4-6 godziny (ryzyko hipoglikemii).

               Przed wprowadzeniem do narkozy, pacjent powinien mieć możliwość defekacji i mikcji. W razie konieczności  zaleca się wykonanie lewatywy  (operacje chirurgiczne okrężnicy) lub opróżnienie pęcherza moczowego – ręczne lub za pomocą sterylnego cewnika.

               Kiedy wszystkie powyższe czynności zostaną ustalone i sprawdzone, należy poddać pacjenta sedacji. Premedykacja, polegająca na (najczęściej) domięśniowym podaniu leków uspokajających i przeciwbólowych, może być bolesna, a jej efekty widać zazwyczaj po kilku do kilkunastu minutach od podania. Zaleca się przebywanie właściciela razem ze zwierzęciem aż do tego momentu, w celu ograniczenia stresu pacjenta.

U uspokojonego już pacjenta zakłada się kateter dożylny, służący do podawania kroplówek, które pełnią istotną funkcję, jaką jest wyrównanie strat płynów podczas zabiegu oraz zapobiegnięcie obniżenia ciśnienia krwi. Używa się go również do podawania leków drogą dożylną, w tym leków do indukcji znieczulenia ogólnego. Leki te, dzięki znoszeniu większości odruchów, umożliwiają zaintubowanie pacjenta.

Zarówno intubacja, jak i zapewnienie dojścia dożylnego powinny być wykonywane rutynowo, bez względu na rodzaj znieczulenia, jakiemu będzie poddawany pacjent.

Przez rurkę intubacyjną podawane są anestetyki wziewne oraz tlen, w celu zapobiegnięcia niedotlenienia zwierzęcia.

Po indukcji znieczulenia ogólnego  i intubacji ponownie oceniany jest stan zwierzęcia – umożliwia to ocenę reakcji na podane leki.

Przygotowanie pola operacyjnego obejmuje ogolenie operowanej okolicy ciała pacjenta, umycie i jej odkażenie. Włosy usuwa się tuż przed operacją, poza salą operacyjną. Obszar golenia włosów powinien być na tyle duży, aby umożliwić wykonanie ewentualnych dodatkowych cięć oraz uniknięcie przypadkowych zanieczyszczeń. Zakłada się, że wygolony obszar powinien obejmować 20 – centymetrowy margines od linii nacięcia, z każdej jego strony. Najskuteczniejszym narzędziem do tego celu jest maszynka elektryczna. Początkowe golenie wykonuje się zgodnie z kierunkiem wzrostu włosa, kolejne natomiast w kierunku przeciwnym. Usunięte włosy należy zebrać lub usunąć odkurzaczem.

               W celu zapewnienia sterylności zabiegu, w którym wyeksponowanie danej części ciała nie jest pożądane (np. Stopy), można ją odizolować przez założenie na nią rękawicy lateksowej i przyklejenie jej końcówki do kończyny, za pomocą taśmy lub plastra. Rękawica powinna zostać zakrytą taśmą lub Vetrapem.

               Zanim zwierzę zostanie przetransportowane na stół operacyjny, miejsce cięcia należy dokładnie wyszorować mydłem antybakteryjnym, nie zapominając również o włosach otaczających miejsce operacji. Zaleca się trzykrotne mycie (za każdym razem zmieniając gazik), ruchem spiralnym, zaczynając od środka pola operacyjnego i kontynuując na jego zewnętrzne strony. Ma to na celu usunięcie luźnych włosów, brudu oraz łupieżu. Należy pilnować, by tym samym gazikiem nie wracać do powierzchni już umytych. Po wykonaniu tej czynności, pole operacyjne należy odkazić za pomocą alkoholu, najczęściej połączonego z chlorheksydyną lub jodopowidonem jodyną, co powoduje pozbycie się bakterii oraz sporów.

Należy pamiętać o podaniu do worka spojówkowego i na rogówkę maści antybiotykowych lub substancji nawilżających oraz ogólnoustrojowych leków: przeciwbólowych, oraz antybiotyków.

               Tak przygotowanego pacjenta, przenosi się na salę operacyjną, gdzie pogłębia się znieczulenie ogólne oraz przeprowadza zabieg.

               Podsumowując, przygotowanie pacjenta ma ogromne znaczenie w przebiegu zabiegu chirurgicznego. Współpraca lekarzy weterynarii z opiekunami i przedstawienie wszystkich zaleceń, zebranie wywiadu oraz wykonanie niezbędnych badań może skrócić czas zabiegu, zmienić jego przebieg, dobór leków i pomóc uniknąć niektórych powikłań.

Lek. Wet. Patrycja Kopińska

Opracowano na podstawie:
Https://weterynarianews.pl/ocena-przygotowanie-pacjenta-zabiegu-operacyjnego/
„Chirurgia małych zwierząt”, Theresa Welch Fossum, pod redakcją prof. Dr hab. Kornela Ratajczaka, Elsevier Urban&Partner, Wrocław 2009